Een uitvaart zou je kunnen zien als de afronding van een biografie. Hier eindigt het levensverhaal, het leven is voltooid en bij de uitvaart wordt, als het goed is, nog even stilgestaan bij het leven van de persoon die ter aarde wordt besteld. Wat blijft zijn de herinneringen.
Over hoe die herinneringen kunnen worden doorgegeven middels een biografische film heb ik inmiddels al heel veel geschreven. Deze keer wil ik stil staan bij het moment van de uitvaart en wat er tijdens de speech aan de orde kan komen, waar je op moet letten, wat een speech waardevol kan maken.
Wat maakt een uitvaartspeech waardevol?
Een toespraak raakt wanneer mensen zich er op een dieper niveau in herkennen. Als nabestaanden of vrienden na afloop zeggen: “Dit was precies zoals hij was,” of: “Dankjewel, dit voelde heel persoonlijk,” weet je dat de woorden echt zijn aangekomen. De kracht zit dan in het oprechte verhaal, de toon, de gekozen anekdotes en de zichtbare liefde waarmee het is uitgesproken.
Of zo’n speech gewaardeerd wordt, hangt sterk af van de keuzes die je maakt: wát je vertelt, hoe je het vertelt, en met hoeveel oprechtheid en empathie je dat doet. Beschrijf je hem of haar op een manier die raakt? Deel je herkenbare, warme of verrassende anekdotes? Maak je duidelijk waarom deze persoon gemist zal worden?
Ook het noemen van namen van mensen die belangrijk zijn geweest in het leven van de overledene kan veel betekenen. Maar daarbij geldt: ken je positie. Als buurman of oud-collega kun je dat niet op dezelfde manier doen als een partner, kind of broer.
Afscheid van mijn eigen vader
Nog niet zo lang geleden had ik de eer om bij de kist van mijn vader, Jan Overgaauw, te mogen spreken. Een lieve man die de respectabele leeftijd van 90 jaar heeft bereikt. Op 25 juli 2024 vond zijn crematie plaats.
Ik begon mijn toespraak met de laatste vier jaar van zijn leven – een periode waarin zijn gezondheid langzaam achteruitging, maar waarin hij zich met kracht bleef vastklampen aan het leven. Zo overleefde hij in 2021, tijdens de eerste coronagolf, een besmetting in het revalidatiecentrum waar hij tijdelijk verbleef. Vaccinaties waren er toen nog niet, en 32 andere bewoners overleden na besmetting via een kerkdienst in dat centrum. Tot ieders verbazing, incluis die van mij en mijn moeder, hoorde mijn vader daar niet bij. Tegen alle verwachting in overleefde hij de corona besmetting.
Toen hij na zijn ontslag thuiskwam, werd hij ontvangen als een held. Hij haalde zelfs de lokale krant. Het was typerend voor hem: sterk, taai, en nooit zomaar opgevend.
Wie was deze lieve man?
Vervolgens begon ik over wie hij was, qua persoon, zijn identiteit. Ik had het geluk dat ik twee jaar eerder door Marianne Kerremans een biografische film heb laten maken. In deze film vroeg zij naar belangrijke gebeurtenissen in zijn leven. Toen hij daarover vertelde was goed te zien hoe die gebeurtenissen hem persoonlijk hem raakte, wat het voor hem betekende en hoe belangrijk ze waren. Zijn gezin van herkomst, zijn passie voor speedway, varen op de grote vaart, een gezin stichten, aan een carrière bouwen, het vele reizen en het genieten van grote en kleine dingen des levens.
Mede door die film kon ik de belangrijkste aspecten uit zijn identiteit heel scherp identificeren. Vijf belangrijke thema’s heb ik er uit gepikt.
Een typische familieman
Om te beginnen: hij was een man die erg gesteld was op de familie, dus noem hem maar gerust een familieman. Uiteraard kon ik genoeg voorbeelden aanhalen waaruit dat bleek. Voorbeelden zijn altijd goed, ze zijn beeldend, invoelend en herkenbaar. Mijn pa was trots op zijn kinderen, niet dat hij dat vaak aan ons heeft medegedeeld, maar het bleek uit alles. Ook was hij dol op mijn moeder, ook al waren er soms de nodige uitdagingen. Mijn vader was de rust en kalmte zelf, mijn moeder daarentegen heeft een opvliegend karakter, weinig geduld, zeg maar gerust: een pittig temperament. Maar uitdagingen die dat opleverde ging hij niet uit de weg. Desgevraagd antwoordde hij op mijn vraag hoe hij dit soms vol kon houden dat die buien altijd maar van korte duur waren en haar liefdevolle zorg, die hij ook ervaarde, tegen het ongemak opweegt.
Aanpassingsvermogen als levenskwaliteit
Opvallend was ook zijn aanpassingsvermogen. Waar hij ook kwam en met wie hij ook was hij had het vermogen om zich extreem goed aan te passen aan de omstandigheden. Iets dat hij in zijn vroege jeugd al had moet leren toen hij de grote vaart op ging als ketelbinkie en zich tussen de rouwe zeebonken staande moest houden.
Een tikkie Bourgondisch
Een derde punt was dat hij kon genieten van de lekkere en schone dingen des levens. Mijn vader was een echte Bourgondiër. De foto’s van hem die voor de dienst waren geselecteerd bevestigde dit overtuigend, want je ziet hem vrijwel altijd met een goed glas in zijn hand of aan tafel met lekkere gerechten. Maar ook het genieten van vrouwelijk schoon paste bij hem. Hij verkeerde heel graag in vrouwelijk gezelschap, daar voelde hij zich thuis.
Reizen
Een vierde kenmerk was zijn behoefte aan grenzen verkennen, wat door de vele reizen die hij maakte erg duidelijk werd. Niet alleen de 11 jaar in zijn beroepsvaart periode waar hij de wereldzeeën bevoer, maar ook daarna. De talloze vakanties naar Frankrijk en Spanje, het overwinteren en de wereldreis die hij samen met mijn moeder maakte maakte kort na zijn vervroegde pensionering.
Werk en geld verdienen
Tot slot, een vijfde kenmerk was zijn drive en werklust waarmee hij er altijd voor wist te zorgen dat er brood op de plank was . Op een gezonde manier werkte hij aan zijn carrière. Hij vertelde in het biografisch interview met Marianne heel trots dat het hen altijd lukte om makkelijk aan werk te komen. Ook na het stoppen van zijn zeevaartperiode kreeg hij meteen een goede baan aan de wal. En daarna talrijke andere banen op kantoor die altijd scheepvaart gerelateerd waren. Dat stoppen na 11 jaar van varen als 3e stuurman op de grote vaart werd hij rond zijn 27ste beu, iedere keer opnieuw afscheid moeten nemen van zijn jonge gezin viel hem zwaar. Dat heeft ie dus prima opgelost.
De laatste fase
In de laatste fase van zijn leven verbleef hij alleen in een zorginstelling. Niet de meest ideale oplossing maar thuisblijven bij mijn moeder waar hij zielsveel van hield, was geen optie meer. Mijn moeder kon die zorgtaak niet meer aan en hij legde zich neer bij die situatie. Opmerkelijk daarna was hoe dankbaar hij daarna was voor de uitstekende zorg die hij kreeg. Niet de meest ideale omstandigheid zon zorginstelling maar hij begreep het en legde zich er bij neer.
Toasten op het leven
Ik heb het geluk gehad dat ik goed afscheid heb kunnen nemen van mijn vader toen hij nog leefde. In die periode overlegde ik over wat er wel en niet gezegd moest worden bij het moment van afscheid. Het moest wat hem betrof vooral geen trieste boel worden. Het liefst zag hij dat er na de dienst getoast zou worden op zijn mooie leven en dat iedereen daar vooral bij stil zou staan. Tot stille vreugde van alle aanwezigen maakte ik dat duidelijk. Het was niet tegen dovemans oren gezegd. De condoleance werd een prettig samenzijn met familie en bekenden en het afscheid had naar mijn idee niet waardiger kunnen plaatsvinden. Dat hij in vrede moge rusten.
De kracht van de overledene zelf aan het woord
In de vele jaren dat ik dit werk doe, heb ik regelmatig meegemaakt dat er tijdens een uitvaartplechtigheid een speciaal daarvoor gemaakte uitvaartfilm werd vertoond. De aanwezigen zien en horen dan de overledene zelf spreken – in beeld, in eigen woorden, vanuit eigen ervaringen. Dat is emotioneel. Soms diep ontroerend. Niet zelden wordt het muisstil in de zaal. Het is alsof de overledene zelf nog één keer de regie heeft over zijn of haar afscheid.
Voor de nabestaanden is het een eerbetoon dat verder reikt dan welk zorgvuldig geformuleerd woord van een ander ook. Want hoe liefdevol en welgemeend de toespraken van kinderen, partners of vrienden ook zijn, niets raakt dieper dan een persoon die zijn eigen verhaal vertelt. Zijn visie, zijn herinneringen, zijn levenslessen – rechtstreeks gedeeld met de mensen die hij liefhad.
Tijdens het maken van een biografische film houd ik hier vaak al rekening mee. Ik zorg ervoor dat er fragmenten worden opgenomen die – wanneer het moment daar is – geschikt zijn om te gebruiken in een uitvaartfilm. Op die manier krijgt het verhaal dat bij leven verteld is een waardige plek in het afscheid. Een laatste woord, in leven opgenomen, dat in alle rust en waardigheid blijft klinken – zelfs als het lichaam er niet meer is.
Een opname van mijn rouwspeech wil ik bij deze zichtbaar maken voor ieder die daar belangstelling in stelt. Voor meer technische uitleg over het hoe en wat van een rouwspeech kun je ook mijn andere blog lezen.
Heb je zelf binnenkort zo’n plechtigheid en wil je daar je gedachten over delen, bijvoorbeeld over het hoe en wat bij zo’n toespraak, mag je altijd contact met me opnemen.